Tag

antropologia

[Poniższy tekst jest fragmentem dłuższego artykułu, zatytułowanego Problem powszechników a semiotyczna teoria kultury i pochodzi z wydanego niedawno zbioru Z. Bauman, Szkice z teorii kultury. Dziękujemy Dariuszowi Brzezińskiemu za pomoc w wyborze fragmentu, a wydawnictwu Scholar za zgodę na jego przedruk.]

Wszelka klasyfikacja jest przezwyciężeniem chaosu – powiada Lévi-Strauss1. Wyodrębniając ze świata rzeczy i nadając im nazwy, człowiek przekształca „ciągłość” w „nieciągłość”, czyni świat dostępnym porządkującej percepcji i porządkującemu działaniu. Przeświadczenie, że pojedyncze „rzeczy” istnieją obiektywie, w odróżnieniu od „tego, co ogólne”, które istnieje tylko w ludzkim umyśle, jest prymitywnie materialistycznym złudzeniem, podnoszonym do rangi ontologicznej zasady przez nominalizm i reizm, a rodzonym wciąż na nowo przez zdroworozsądkową percepcję świata uporządkowanego już i informacyjnie zagospodarowanego przez kulturę. „Postrzeżenie zmysłowe [„doświadczenie zmysłowe”] – pisze M.W. Popowicz – dostarcza równie mało wiedzy o tym, co jednostkowe, jak i o tym, co ogólne. Jedynie w zetknięciu z systemem klasyfikacyjnym o wyższym stopniu abstrakcyjności [„drugim systemem sygnałowym”] obrazy zmysłowe przybierają kształt obrazów pojedynczych przedmiotów, tzn. elementarnych wiadomości empirycznych. Znaczenie poznawcze wrażeń wzbogacane jest w ten sposób przez myślenie”2. „Aby spostrzec indywidualne konkrety jako realne przedmioty – powiada Piaget – należy koniecznie uzupełnić to, co się widzi, tym, co się wie”3.

Paolo Virno jest jednym z najbardziej oryginalnych współczesnych filozofów polityki. Łączący w swoich pracach problemy filozofii języka z fundamentalnymi pytaniami filozofii politycznej. Sięga przy tym do Arystotelesowskiego powiązania faktu mówienia przez człowieka z politycznym charakterem jego życia. Urodzony w roku 1952 r., Virno w latach 60. i 70. był członkiem niezależnych ruchów artystycznych i kontrkulturowych, jednych z wielu autonomicznych ruchów aktywnych we Włoszech od drugiej połowy lat 60. do końca lat 70. Aresztowany – podobnie jak wielu działaczy włoskiego operaizmu – w roku 1979 pod zarzutem działalności terrorystycznej (zarzucano mu niesłusznie członkostwo w Czerwonych Brygadach, czego oczywiście nie udowodniono1), spędził trzy lata w więzieniu. Po wyjściu założył czasopismo „Luogocomune” (później wykształci się z niego wydawnictwo DeriveApprodi), w którym publikował efekty swojej intensywnej pracy filozoficznej prowadzonej w okresie inkarceracji. W roku 1986 wydał swoją pierwszą książkę Konwencja i materializm [Convenzione e materialismo] (Virno 2011 [1986]) z przedmową Giorgio Agambena, w której przedstawił zasadniczy zarys rozwijanego do dzisiaj projektu filozoficznego. Praktycznie wszystkie publikacje Virna poświęcone są problemowi języka i dyspozycji językowej (zdolności do używania języka). Niemniej sposób, w jaki Virno podchodzi do problemów filozoficzno-lingwistycznych, wyznaczany jest przez jego doświadczenia politycznego aktywisty. Analizy języka, logiki wypowiedzi czy natury mówiącego zwierzęcia są różnymi podejściami Virna do przepracowania idei żywych w autonomicznych ruchach lat 60. i 70.2  oraz do uchwycenia antropologicznego znaczenia transformacji kapitalizmu po końcu fordyzmu z perspektywy łączącej filozofię języka i krytykę postoperaistyczną. Różne pojęcia wypracowane przez Virna, zwłaszcza zreinterpretowany przez niego w kategoriach dyspozycji językowej „intelekt powszechny” (Virno 1992), termin pojawiający się w Zarysie krytyki ekonomii politycznej, używane są przez wielu współczesnych włoskich filozofów i teoretyków (najwięcej chyba przez Christiana Marazziego, który umie przekładać filozoficzne idee Virna na problematykę ekonomii politycznej), w tym tekście postaram się jednak zarysować jedynie ogólne założenia jego filozoficznego projektu. 

Celem niniejszego tekstu jest zobrazowanie dynamiki zmian w myśleniu oraz sposobu w jaki przekształcenia w poszczególnych dziedzinach pociągają za sobą modyfikacje w innych. Wyjdę od średniowiecznej kosmologii, zaprezentuję popularne w późnych wiekach średnich koncepcje polityczne i antropologiczne. Następnie zajmę się rewolucyjnymi zmianami, które Alexandre Koyre nazywa przejściem od zamkniętego świata do nieskończonego wszechświata. Na koniec przyjrzę się myśli Barucha Spinozy, będącej poniekąd pokłosiem owych zmian.