„Etyka”, księga czwarta. Życie i śmierć ciała społecznego

Gdy w trakcie wyborów prezydenckich w 2020 roku Rafał Trzaskowski wspomniał o tym, że wierzy w Boga Spinozy, na chwilę ponownie rozgorzały siedemnastowieczne spory wokół autora Etyki.  Eksperci w głównym wydaniu „Wiadomości” zastanawiali się na ile figurę Chrystusa da się pogodzić z pojęciem Natury, podkreślając wywrotowy charakter spinozjańskiej myśli. Na łamach „Polityki” odpowiedzi pisali liberalni komentatorzy, przekonując, że Spinoza „z całą pewnością nie był ateistą”. Niewypowiedzianą stawką tego sporu było oczywiście pytanie o to, jakiego rodzaju projekt polityczny wpisany jest w filozofię Spinozy. Obok Traktatu Teologiczno-Politycznego, miejscem, w którym należy szukać odpowiedzi na to pytanie jest czwarta księga Etyki.  

„Etyka”, księga trzecia. Historia miłosna

Trudno stwierdzić co skłoniło Spinozę do tego, aby w ciąg twierdzeń i dowodów dotyczących natury afektów wpleść pornograficzną wzmiankę o „częściach wstydliwych” i „wydzielinach” będących przedmiotem fantazji zazdrosnego kochanka. Steven Nadler, biograf filozofa sugeruje, że jest to echo zawodu miłosnego, który Spinoza przeżył w młodości. Choć kanwa tego opisu nie ma większego znaczenia, trudno zaprzeczyć, że przez księgę trzecią, opowiadającą o ludzkich popędach „jakby chodziło o linie, płaszczyzny i ciała”, przetacza się cała kawalkada uczuć. Na abstrakcyjnych skałach metafizyki zaczyna plenić się życie.

Księga druga. „Etyka” czyli optyka

W młodości Spinoza napisał traktat O tęczy, który zniszczył tuż przed śmiercią, zdając sobie sprawę z błędnych założeń leżących u podstaw zawartych w nim wyliczeń. W Etyce odnajdujemy jednak wiele tropów związanych z geometrią światła – tematyką, którą Spinoza interesował się przez całe życie. Już pod koniec księgi pierwszej napotykamy osobliwe zjawisko optyczne. Oto rozproszone twierdzenia i dowody, wyjaśniające własności substancji ogniskują się nagle w jednym dopisku. To literackie zakończenie księgi pierwszej działa przede wszystkim na wyobraźnię, do której przemawiać ma obraz natury doskonałej i doskonale obojętnej na człowieka wypatrującego w niej samego siebie.
Księgę drugą, traktującą o pochodzeniu i naturze duszy, możemy czytać jako rozwinięcie tego dopisku.

„Etyka”, księga pierwsza. Myślenie antygraniczne

Filozofia Spinozy jest przykładem myślenia wymykającego się spod kontroli, nie tylko późniejszych badaczek i badaczy, lecz również samego autora. Jest to rodzaj filozofii gnanej własnym rytmem, zawsze wyprzedzającej nas o krok, tak, że aby się z nią zmierzyć, zmuszeni jesteśmy narzucić jej pewne granice.

Po co są nam trans studies?

Po co są nam trans studies? Po co we współczesnej humanistyce jeszcze jedna dyscyplina, tym razem skupiona konkretnie na badaniu kwestii transpłciowości? Odpowiedź na to pytanie jest tym trudniejsze, że problematyka osób trans nie jest wcale nowa w humanistyce i naukach społecznych. Przeciwnie, na przestrzeni samych ostatnich pięciu dekad, stanowiła ona przedmiot badań psychologii, socjologii, etnografii, krytyki feministycznej, studiów gejowskich i lesbijskich, czy (przede wszystkim) teorii queer. Nie można więc powiedzieć, że potrzebujemy trans studies ze względu na brak zainteresowania samym zagadnieniem […]

Słownik pojęć Martina Heideggera

Od redakcji: Prezentowany poniżej słownik pojęć został zamieszczony na końcu polskiego przekładu Podstawowych zagadnień filozofii Martina Heideggera, opublikowanego w 2018 roku przez Fundację Augusta hr. Cieszkowskiego. Dziękujemy wydawcy oraz tłumaczowi, Wawrzyńcowi Rymkiewiczowi, za zgodę na przedruk. Przedstawiony tu przekład odbiega od przyjętych dotąd sposobów tłumaczenia pism Heideggera na język polski. Poniższy słownik jest protokołem najważniejszych […]

Przybliżenia (7): odwrócenie platonizmu

Po śmierci Buddy jeszcze przez stulecia pokazywano jego cień w jaskini – olbrzymi, przerażający zgrozą cień. Bóg umarł; ale ludzie są, jacy są, i może jeszcze przez tysiąclecia w rozmaitych jaskiniach będą nam pokazywali jego cień. Cóż, musimy pokonać jeszcze jego cień! – F. Nietzsche, Wiedza radosna Być może nie da się uchwycić specyfiki myśli […]